اختصاصی /وارش نیوز: مراسم رونمایی ۲ اثر پژوهشی تاریخ معاصر مازندران و گرگان عصر امروز -پنجشنبه ۱۴ آبان- با حضور جمعی از پژوهشگران، استادان دانشگاه و اهالی حوزه فرهنگ و تاریخ، در سالن اجتماعات دانشگاه ملی مهارت ساری برگزار شد.
کتاب‌های «روزگار بی‌قراری» و کتاب «روزگار بی‌پناهی» دو مقطع پیوسته از تاریخ مازندران و گرگان را روایت می‌کنند؛ نخست سال‌های حضور ارتش سرخ در شمال ایران در جریان جنگ جهانی دوم و پیامدهای اشغال نظامی و سپس دوره پس از خروج نیروهای شوروی تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بر اساس اسناد تاریخی، خبرهای نشریات و پژوهش‌های میدانی مبتنی بر تاریخ محلی در این کتاب‌ها روایت شده است.
وجه مشترک این پژوهش‌ها، فراتر رفتن از روایت صرف تحولات سیاسی و نظامی و توجه به تأثیر این رویدادها بر زندگی روزمره مردم منطقه است.
در مراسم رونمایی این ۲ کتاب، سخنرانان با بررسی ویژگی‌های پژوهشی و محتوایی آثار، بر اهمیت استفاده از اسناد آرشیوی، منابع محلی، مطبوعات و تاریخ شفاهی در بازسازی گذشته تاریخی مناطق تأکید کردند و این ۲ اثر را نمونه‌ای از ظرفیت تاریخ‌نگاری محلی برای شناخت دقیق‌تر تحولات عمومی کشور دانستند.
تاریخ منطقه‌ای؛ دریچه‌ای برای شناخت زندگی مردم
یکی از محورهای اصلی مطرح‌شده در این نشست، اهمیت تاریخ‌نگاری محلی و نقش آن در تکمیل روایت‌های کلان تاریخی بود.
دکتر شهرام یوسفی‌فر، عضو شورای اسناد ملی ایران و عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در این مراسم، با تأکید بر ظرفیت منابع تاریخی در بازسازی گذشته، به اهمیت اسناد و مدارکی اشاره کرد که امکان شناخت لایه‌های کمتر دیده‌شده زندگی اجتماعی را فراهم می‌کنند.
«روزگار بی‌قراری»، «روزگار بی‌پناهی»؛ تاریخ اجتماعی مازندران و گرگان در سال‌های اشغال
وی با توجه به محتوای ۲ کتاب تازه مصطفی نوری، بر این نکته تأکید کرد که تاریخ یک دوره را نمی‌توان فقط از خلال تصمیم‌های سیاسی، عملکرد دولت‌ها و تحولات نظامی شناخت؛ بلکه برای درک جامع‌تر آن باید به بازتاب این تحولات در زندگی مردم نیز توجه کرد.
این پژوهشگر تاریخ گفت: از این منظر، اسناد محلی، روزنامه‌ها و نشریات منطقه‌ای و مدارکی که در نگاه نخست ممکن است در حاشیه روایت رسمی قرار بگیرند، اهمیت ویژه‌ای دارند.
به گفته یوسفی‌فر، تاریخ‌نگاری محلی زمانی می‌تواند تصویری دقیق‌تر از گذشته ارائه دهد که منابع گوناگون را در کنار یکدیگر قرار دهد و از محدود شدن به روایت‌های رسمی و شناخته‌شده پرهیز کند.
عضو شورای اسناد ملی ایران اظهار کرد: اسناد اداری و حکومتی، هرچند اطلاعات مهمی درباره تصمیم‌ها و سیاست‌های رسمی در اختیار پژوهشگر می‌گذارند، به‌تنهایی برای شناخت تجربه اجتماعی مردم کافی نیستند. مطبوعات محلی و مدارک مرتبط با زندگی روزمره می‌توانند نشان دهند که سیاست‌ها و رویدادهای بزرگ چگونه در سطح جامعه اثر گذاشته‌اند.
«روزگار بی‌قراری»، «روزگار بی‌پناهی»؛ تاریخ اجتماعی مازندران و گرگان در سال‌های اشغال
این پژوهشگر همچنین بر اهمیت توجه به حافظه جمعی و تجربه زیسته مردم در مطالعه تاریخ تأکید کرد و افزود: از این منظر، تاریخ اشغال و پیامدهای آن فقط به حضور نیروهای خارجی و مناسبات سیاسی محدود نمی‌شود؛ بلکه باید دید این حضور چه اثری بر امنیت، اقتصاد، روابط اجتماعی و زندگی روزانه ساکنان منطقه گذاشته است.
یوسفی‌فر، با برجسته کردن ارزش چنین رویکردی، توجه به منابع متنوع و روایت‌های محلی را از ویژگی‌های مهم پژوهش‌هایی دانست که می‌کوشند تصویری مستند و چندوجهی از گذشته ارائه دهند.
وی تصریح کرد: این رویکرد در ۲ کتاب «روزگار بی‌قراری» و «روزگار بی‌پناهی» نیز اهمیت دارد؛ زیرا نویسنده با بررسی تحولات یک محدوده جغرافیایی مشخص در ۲ دوره متوالی، امکان مشاهده پیوند میان رویدادهای سیاسی و پیامدهای اجتماعی آن‌ها را فراهم کرده است.
پژوهش مستند؛ فراتر از گردآوری اسناد
رحمت‌الله رجایی، پژوهشگر و نویسنده تاریخ استان گلستان نیز در این مراسم با اشاره به ویژگی‌های پژوهشی آثار مصطفی نوری، استفاده از منابع متنوع، واقع‌گرایی، امانت‌داری و تلاش برای ارائه روایتی مستند از تاریخ منطقه را از نقاط قوت این مجموعه دانست.
«روزگار بی‌قراری»، «روزگار بی‌پناهی»؛ تاریخ اجتماعی مازندران و گرگان در سال‌های اشغال
او با اشاره به شیوه کار نویسنده گفت: پژوهش در تاریخ محلی تنها با مراجعه به یک مجموعه اسناد یا بازخوانی منابع منتشرشده به نتیجه نمی‌رسد و نیازمند بهره‌گیری همزمان از اسناد ملی و منطقه‌ای، آرشیوهای خانوادگی، روزنامه‌ها، مصاحبه‌ها و تحقیقات میدانی است که در آثار مصطفی نوری این فرآیند همواره دیده می‌شود.
رجایی همچنین بر اهمیت ارتباط پژوهشگر با محققان و آگاهان محلی تأکید کرد و این همکاری را راهی برای دستیابی به اطلاعاتی دانست که ممکن است در منابع رسمی و آرشیوهای شناخته‌شده ثبت نشده باشند.
از نگاه او، ارزش آثار نوری فقط در گردآوری اطلاعات و اسناد نیست، بلکه در شیوه تنظیم و تحلیل آن‌ها و تلاش برای ارائه تصویری واقع‌بینانه از رویدادها نیز دیده می‌شود.
رجایی با اشاره به نحوه پرداخت نویسنده به شخصیت‌ها و جریان‌های سیاسی، رویکرد منصفانه و پرهیز از داوری‌های یک‌سویه را از ویژگی‌های قابل توجه این آثار برشمرد.
او همچنین توجه به زندگی مردم عادی و بازتاب دشواری‌های اقتصادی و اجتماعی در کنار تحولات سیاسی را از جنبه‌های مهم این ۲ کتاب دانست؛ رویکردی که تاریخ منطقه را از روایت صرف نخبگان و به صاحبان قدرت فراتر می‌برد.
پیوند اسناد رسمی با روایت‌های مردمی
محمود سادات، معاون پژوهش سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، نیز در این نشست با بررسی ساختار و محتوای ۲ اثر، بر اهمیت روش پژوهش و تنوع منابع مورد استفاده در آن‌ها تأکید کرد و گفت: تاریخ محلی برای دستیابی به عمق و جزئیات بیشتر، بهتر است دوره‌های زمانی محدودتر و محدوده‌های جغرافیایی مشخص‌تری را بررسی کند.
وی با بیان این‌که پرداختن به تحولات مازندران و گرگان در ۲ بازه زمانی متوالی از ظرفیت‌های این مجموعه پژوهشی است، به استفاده نویسنده از اسناد آرشیوی، منابع چاپی، مطبوعات محلی و مصاحبه با افراد آگاه به رویدادها اشاره کرد و افزود: توجه به پیوند میان تاریخ مازندران و گرگان از ویژگی‌های این ۲ اثر پژوهشی است.
به گفته او، بررسی یک منطقه در مقیاس محلی، مانع از شناخت تحولات عمومی کشور نیست؛ بلکه می‌تواند تصویری ملموس‌تر از وضعیت ایران در دوره‌ای مشخص به دست دهد.
«روزگار بی‌قراری»، «روزگار بی‌پناهی»؛ تاریخ اجتماعی مازندران و گرگان در سال‌های اشغال
سادات برای توضیح این موضوع به بازتاب سیاست‌های دوره رضاشاه، تحولات اقتصادی، وضعیت صنایع و شرایط مالکان و کارگران در منابع تاریخی اشاره کرد و گفت: بررسی چنین موضوعاتی در یک منطقه، امکان شناخت تأثیر سیاست‌های کلان بر زندگی گروه‌های مختلف اجتماعی را فراهم می‌کند.
وی کنار هم قرار گرفتن اسناد دولتی و مدارکی که از سوی مردم و گروه‌های اجتماعی در ارتباط با نهادهای حکومتی تهیه شده‌اند را از ویژگی‌های مثبت این ۲ کتاب برشمرد و اظهار کرد: استفاده لز عریضه‌ها و شکایت‌های مردمی، این نوع مدارک را در کنار اسناد رسمی، مطبوعات و روایت‌های شفاهی برای شناخت پیامدهای اجتماعی سیاست‌ها و تصمیم‌های حکومتی ضروری است.
معاون پژوهش سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با تاکید بر اهمیت توجه به تاریخ شفاهی، گفت: تاریخ شفاهی حلقه اتصال میان اسناد پراکنده است؛ حلقه‌ای که می‌تواند به فهم بهتر زمینه و معنای اسناد کمک کند. مصاحبه با شاهدان و افراد درگیر با رویدادها، در کنار منابع مکتوب، به پژوهشگر امکان می‌دهد تصویری کامل‌تر از یک دوره تاریخی ارائه کند.
او در عین حال پیشنهادهایی از جمله استفاده بیشتر از داده‌های کمی، جدول‌ها و نمودارهای آماری برای روشن‌تر شدن برخی ابعاد اقتصادی و اجتماعی برای تکمیل پژوهش مطرح کرد.
از اشغال نظامی تا تداوم بحران‌های اجتماعی
کتاب «روزگار بی‌قراری؛ مازندران و گرگان در اشغال ارتش سرخ (۱۳۲۰–۱۳۲۵)» به سال‌های حضور نیروهای شوروی در شمال ایران در جریان جنگ جهانی دوم اختصاص دارد.
این اثر نخستین بار در سال ۱۳۹۴ از سوی انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران منتشر شد و چاپ سوم آن اکنون در ۴۴۴ صفحه، با اصلاحات و ساختاری جدید، در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است.
«روزگار بی‌قراری»، «روزگار بی‌پناهی»؛ تاریخ اجتماعی مازندران و گرگان در سال‌های اشغال
نویسنده در این کتاب، حضور ارتش سرخ را صرفاً به‌عنوان یک رویداد نظامی یا سیاسی بررسی نمی‌کند، بلکه پیامدهای آن را در ابعاد مختلف زندگی مردم دنبال می‌کند.
تصرف اماکن، خسارت‌های مالی واردشده به اهالی، تأمین مایحتاج نیروهای نظامی، بهره‌برداری از راه‌آهن، بازداشت ترکمن‌ها و نظامیان ایرانی و آثار حضور نیروهای شوروی بر مناسبات منطقه، از جمله موضوعاتی است که در این اثر مورد توجه قرار گرفته‌اند.
کتاب دوم با عنوان «روزگار بی‌پناهی؛ مازندران و گرگان از پایان جنگ جهانی دوم تا کودتای ۲۸ مرداد (۱۳۲۵–۱۳۳۲)» در ۵۲۰ صفحه منتشر شده و به دوره‌ای می‌پردازد که با وجود خروج ارتش سرخ از شمال ایران، مشکلات و پیامدهای ناشی از جنگ و اشغال همچنان در زندگی مردم ادامه داشت.
این اثر تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مازندران، گرگان و دشت‌گرگان را در سال‌های پس از اشغال بررسی می‌کند؛ دوره‌ای که رقابت احزاب سیاسی، تحولات نهضت ملی‌شدن صنعت نفت و سرانجام کودتای ۲۸ مرداد، فضای سیاسی و اجتماعی کشور و منطقه را تحت تأثیر قرار داد.
قرار گرفتن این ۲ کتاب در کنار یکدیگر، امکان پیگیری روند تحولات شمال ایران را از آغاز اشغال تا سال‌های پس از جنگ و کودتای ۲۸ مرداد فراهم می‌کند. در واقع، «روزگار بی‌پناهی» ادامه تاریخی و موضوعی «روزگار بی‌قراری» است و نشان می‌دهد که پایان حضور نظامی نیروهای خارجی، لزوماً به معنای پایان بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و امنیتی برای مردم منطقه نبود.
روایت تاریخ از منظر مردم
مصطفی نوری، پژوهشگر تاریخ معاصر سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و نویسنده این ۲ اثر نیز در این مراسم در پاسخ به دیدگاه‌های مطرح‌شده در نشست، درباره شیوه پژوهش و شکل‌گیری کتاب‌ها توضیح داد.
«روزگار بی‌قراری»، «روزگار بی‌پناهی»؛ تاریخ اجتماعی مازندران و گرگان در سال‌های اشغال
او در پاسخ به پیشنهاد استفاده بیشتر از داده‌های کمی و تحلیل‌های آماری، به غلبه رویکرد کیفی در پژوهش‌های خود اشاره کرد و گفت: عمده کار من بر مطالعه و تحلیل منابع تاریخی و اسناد متمرکز بوده است.
نوری درباره انتخاب عنوان کتاب‌ها نیز اظهار کرد: عنوان «روزگار بی‌قراری» با الهام از فضایی که هنگام نگارش اثر در ذهن داشته، انتخاب شده و پس از تکمیل کار، تناسب آن با محتوای ۲ کتاب برایش روشن‌تر شده است. البته می‌پذیرم که از نظر ترتیب عنوان‌ها، شاید انتخاب «روزگار بی‌پناهی» برای جلد نخست و «روزگار بی‌قراری» برای جلد بعدی نیز می‌توانست قابل بررسی باشد. اما چون در زمان نگارش کتاب نخست، برنامه‌ای برای کتاب دوم نداشتم، این نام برای کتاب نخست استفاده شد.
این پژوهشگر با اشاره به روند نگارش آثار گفت: کار تدوین و نگارش کتاب‌ها در فاصله سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۳ و به‌تدریج انجام شده است.
او درباره احتمال انتشار جلد سوم این مجموعه نیز اظهار کرد: گام‌هایی در این زمینه برداشته‌ام. اما هنوز این‌که جلد سوم این مجموعه را منتشر کنم مشخص نیست. اما برای ادامه این روند، بررسی دوره‌های دیگری از تاریخ معاصر ایران، از جمله دوره رضاشاه و سال‌های ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۷ را در صورت فراهم بودن فرصت و توان پژوهشی مد نظر دارم.
تاریخ محلی و ضرورت بازخوانی اسناد
مصطفی نوری در کنار این ۲ کتاب، آثاری چون «سردار سوادکوهی؛ سرگذشت اسماعیل‌خان امیرموید باوند»، «نامه مازندران: سفرنامه‌های عصر ناصرالدین‌شاه»، «اسناد مازندران در دوره رضاشاه (مجلس ششم تا دوازدهم شورای ملی)» و «ره‌آورد ستوده (یادداشت‌های دکتر منوچهر ستوده)» را نیز در کارنامه پژوهشی و تألیفی خود دارد.
تنوع موضوعی این آثار، از تاریخ سیاسی و اجتماعی تا اسناد اداری، سفرنامه‌ها و یادداشت‌های تاریخی، نشان‌دهنده توجه نویسنده به منابع مکتوب و ظرفیت اسناد آرشیوی در بازسازی تاریخ شمال ایران است.
آنچه در آیین رونمایی این ۲ کتاب بیش از هر چیز مورد تأکید سخنرانان قرار گرفت، اهمیت نگاه منطقه‌ای در فهم تاریخ عمومی کشور بود؛ نگاهی که با تمرکز بر یک جغرافیای مشخص و بهره‌گیری از منابع متنوع، امکان شناخت دقیق‌تر اثر رویدادهای بزرگ سیاسی و نظامی بر زندگی مردم را فراهم می‌کند.
«روزگار بی‌قراری» و «روزگار بی‌پناهی» با دنبال کردن ۲ مقطع پیوسته از تاریخ مازندران و گرگان، تلاشی برای بازخوانی گذشته از خلال اسناد و روایت‌های محلی هستند؛ گذشته‌ای که در آن، تجربه مردم
عادی در کنار تصمیم‌های سیاسی و تحولات نظامی، بخشی جدایی‌ناپذیر از تاریخ معاصر شمال ایران به شمار می‌رود.